Thích Bảo Thành

Trong đời sống thường ngày, đôi khi ta nghe một câu hỏi tưởng chừng rất giản dị nhưng lại ẩn chứa nhiều suy nghĩ và định kiến: “Thầy cũng có vợ à?” Câu hỏi ấy thường được thốt ra với vẻ ngạc nhiên, đôi khi pha lẫn chút nghi hoặc. Trong tâm thức của nhiều người, hình ảnh vị tu sĩ từ lâu đã gắn liền với đời sống thanh bần, ly gia cắt ái, xa rời tình duyên thế tục. Vì vậy, khi nghe nói có một vị thầy từng có gia đình hay đang sống đời gia đình, người ta dễ cảm thấy điều ấy dường như trái ngược với hình dung quen thuộc của mình.

Tuy nhiên, nếu bình tâm nhìn lại lịch sử tôn giáo và truyền thống tu hành của nhân loại, ta sẽ nhận ra rằng sự việc ấy không phải là điều lạ lùng. Trái lại, nó phản ánh sự phong phú của đời sống tâm linh cũng như sự thích nghi của các tôn giáo trước những hoàn cảnh lịch sử và văn hóa khác nhau. Nhiều khi chính những định kiến sẵn có trong suy nghĩ khiến ta nhìn sự việc bằng một lăng kính quá hẹp, từ đó dễ dàng vội vàng phán xét khi gặp điều khác với thói quen nhận thức của mình.

Từ ngàn xưa, trong nhiều tôn giáo lớn trên thế giới, các bậc giáo sĩ hay tu sĩ đều từng sống đời gia đình. Ở những thời kỳ rất xa xưa của Kitô giáo, nhiều vị linh mục và cả các bậc phẩm trật cao cũng từng có vợ con. Lịch sử ghi nhận rằng việc yêu cầu các giáo sĩ sống đời độc thân chỉ được củng cố dần qua nhiều thế kỷ sau đó. Mục đích của quy định này nhằm giúp họ dành trọn tâm lực cho sứ mệnh mục vụ và phụng sự Giáo hội. Điều đó cho thấy những quy tắc tôn giáo cũng được hình thành và phát triển theo thời gian, chứ không phải ngay từ đầu đã hoàn toàn giống như hiện nay.

Trong Phật giáo, sự thật lịch sử lại càng rõ ràng hơn. Khi còn là Thái tử, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni cũng từng sống đời gia đình. Ngài có người vợ hiền là công nương Da-du-đà-la và một người con trai là La-hầu-la. Cuộc đời gia đình ấy không phải là một vết gợn trong con đường giác ngộ của Ngài, mà trái lại còn làm nổi bật ý nghĩa của sự xuất ly. Bởi chính từ nơi đầy đủ phú quý, tình thân và quyền lực ấy, Ngài đã quyết chí từ bỏ để tìm con đường giải thoát cho bản thân và cho muôn loài.

Trong thời Đức Phật, rất nhiều vị đệ tử lớn trước khi xuất gia đều từng sống đời gia đình. Chẳng hạn như Tôn giả Xá Lợi Phất và Tôn giả Mục Kiền Liên, hai vị đại đệ tử thượng thủ của Đức Phật, trước khi xuất gia cũng từng sống đời cư sĩ trong xã hội Ấn Độ với đầy đủ nhân duyên thế tục. Họ từng học đạo với nhiều bậc thầy khác nhau, từng sống giữa đời thường, trước khi gặp được ánh sáng của giáo pháp và phát tâm xuất gia tu học.

Một vị khác là Tôn giả Đại Ca Diếp, một trong những bậc trưởng lão được kính trọng nhất trong Tăng đoàn. Trước khi xuất gia, Ngài đã có vợ là Bà Diệu Hiền (Bhaddā Kapilānī). Điều đặc biệt là cả hai vợ chồng đều cùng phát tâm từ bỏ đời sống gia đình để bước vào con đường tu hành. Câu chuyện ấy trở thành một biểu tượng đẹp về sự đồng thuận tâm linh, khi hai người cùng hướng đến lý tưởng giải thoát thay vì ràng buộc nhau trong cuộc sống thế tục.

Ngoài ra, trong kinh điển Phật giáo cũng ghi lại một số trường hợp tu sĩ vì nhân duyên riêng mà hoàn tục trở về đời sống gia đình. Một ví dụ thường được nhắc đến là tôn giả Xa Nặc (Channa), người từng là xa phu theo hầu Thái tử Tất-đạt-đa trước khi Ngài xuất gia. Sau này ông cũng gia nhập Tăng đoàn, nhưng vì tập khí thế tục và tính khí khó điều phục nên việc tu hành gặp nhiều trở ngại. Trong một số truyền thuyết và chú giải, có nhắc rằng có những giai đoạn ông rời đời sống tu sĩ để trở về sinh hoạt thế tục trước khi tiếp tục tu học.

Các bộ Luật tạng của Phật giáo cũng ghi nhận rằng vào thời Đức Phật vẫn có những vị tỳ-kheo vì chưa đủ nhân duyên tu tập nên xin hoàn tục. Điều này cho thấy Tăng đoàn thời bấy giờ không ép buộc một người phải giữ hình thức xuất gia khi tâm chưa vững vàng. Người nào nhận ra mình còn nặng duyên đời thì có thể trở về làm cư sĩ, sống đời gia đình và tiếp tục thực hành đạo trong đời sống thường nhật. Điều ấy phản ánh tinh thần nhân bản và linh hoạt của Phật giáo: con đường tu tập luôn dựa trên sự tự nguyện và sự chân thật với chính mình.

Do đó, nếu chỉ vì thấy một vị tu sĩ từng có gia đình hay trở về đời sống gia đình mà vội vàng cho rằng điều ấy trái với đạo pháp, thì có lẽ ta đã nhìn vấn đề bằng cái nhìn quá hẹp. Điều quan trọng hơn cả không phải là quá khứ của một con người, mà là tâm nguyện và con đường mà họ đang bước đi.

Trong truyền thống Phật giáo cũng như nhiều tôn giáo khác, vẫn có một con đường được nhìn nhận với sự cảm thông và minh bạch: đó là tu sĩ hoàn tục để lập gia đình. Người xuất gia vốn phát nguyện sống đời phạm hạnh, dâng trọn thân tâm cho con đường tu học. Tuy nhiên, con người vẫn sống trong dòng nhân duyên của cuộc đời, và không phải ai cũng đủ nhân duyên hoặc nghị lực để đi trọn con đường xuất gia suốt một đời.

Vì vậy, khi nhận ra tâm mình còn vướng bận trần duyên, việc xin hoàn tục trở về đời sống cư sĩ trước khi lập gia đình là điều ngay thẳng và đúng với tinh thần giới luật. Phật giáo không xem đó là điều đáng trách. Bởi điều quan trọng không phải là giữ hình tướng tu sĩ, mà là sống chân thật với chính mình và không làm tổn hại đến sự thanh tịnh của Tăng đoàn.

Người hoàn tục nếu vẫn giữ tâm kính Phật, làm lành lánh dữ, sống đạo đức trong đời sống gia đình thì vẫn tiếp tục bước đi trên con đường thiện lành. Trong cái nhìn nhân văn của Phật pháp, xuất gia hay tại gia chỉ là hai hình thức khác nhau của một con đường hướng thiện, miễn là tâm người luôn giữ được sự tỉnh thức và lòng thiện lương.

Trong nhiều tôn giáo trên thế giới, việc giáo sĩ lập gia đình cũng là điều hoàn toàn bình thường. Trong Hồi giáo, các vị lãnh đạo tôn giáo như imam hay học giả tôn giáo đều có thể lập gia đình. Trong truyền thống Tin Lành, các mục sư được phép kết hôn và xây dựng gia đình; nhiều người còn cho rằng đời sống gia đình giúp vị mục sư thấu hiểu tín đồ hơn trong những vấn đề thực tế của cuộc sống. Ngay cả trong Do Thái giáo, các giáo sĩ (rabbi) phần lớn cũng có vợ con và vẫn lãnh đạo cộng đồng tôn giáo một cách bình thường.

Những dẫn chứng ấy cho thấy rằng việc giáo sĩ có gia đình hay sống độc thân chỉ là sự khác biệt trong truyền thống và kỷ luật của từng tôn giáo. Nó không phải là thước đo duy nhất để đánh giá phẩm hạnh hay sự phụng sự tâm linh của một con người.

Trong truyền thống Phật giáo, việc xuất gia sống đời phạm hạnh thanh tịnh vẫn được xem là con đường thuận lợi để chuyên tâm tu tập và hoằng dương chánh pháp. Người tu sĩ buông bỏ gia đình, tài sản và danh lợi để dành trọn đời mình cho sự giác ngộ và lợi ích của chúng sinh. Chính vì vậy, tại nhiều quốc gia theo Phật giáo truyền thống như Việt Nam, Thái Lan, Miến Điện hay Tích Lan, đời sống độc thân của tăng sĩ trở thành một chuẩn mực quen thuộc.

Tuy nhiên, Phật giáo vốn là một dòng chảy rộng lớn với nhiều truyền thống khác nhau. Khi lan truyền sang các vùng đất khác, giáo pháp cũng thích nghi với văn hóa địa phương và hình thành nên những tông phái với phương thức tu hành đa dạng.

Chẳng hạn tại Nhật Bản, từ nhiều thế kỷ trước đã xuất hiện những truyền thống mà các vị tăng sĩ vẫn có thể lập gia đình. Trong các tông phái như Thiền tông Nhật Bản, Tịnh Độ tông hay Nhật Liên tông, nhiều vị thầy vừa sống đời tu hành vừa có gia đình riêng. Đối với họ, gia đình không phải là trở ngại cho việc tu tập, mà có thể trở thành môi trường để thực hành đạo trong đời sống hằng ngày.

Trong Phật giáo Tây Tạng, cũng tồn tại những dòng truyền thừa đặc biệt mà một số vị lạt-ma được phép lập gia đình. Dù vẫn giữ tâm nguyện tu hành và truyền dạy giáo pháp, họ không nhất thiết phải sống độc thân như trong truyền thống tăng đoàn nguyên thủy.

Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam cũng có những trường hợp các bậc tu hành từng sống đời gia đình trước khi hoặc sau khi rời đời xuất gia, tùy theo nhân duyên và bối cảnh thời đại.

Ở miền Bắc, có thể nhắc đến thiền sư Tuệ Trung Thượng Sĩ, một cư sĩ giác ngộ sâu sắc thời nhà Trần, tuy có gia đình nhưng vẫn được tôn kính như một bậc thầy lớn của Thiền học.

Ở miền Trung, trong phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ XX, nhiều vị tu sĩ sau khi hoàn tục vẫn tiếp tục phụng sự đạo pháp trong đời sống cư sĩ, tiêu biểu như Tâm Minh Lê Đình Thám, người có gia đình nhưng là một cư sĩ lãnh đạo phong trào Phật giáo.

Còn ở miền Nam, lịch sử cũng ghi nhận những vị tu sĩ sau khi hoàn tục lập gia đình nhưng vẫn hoằng pháp và hướng dẫn tín đồ, như Tổ Sư Minh Đăng Quang là người khai sáng hệ phái Phật giáo Khất sĩ Việt Nam vào giữa thế kỷ 20, và Ngài từng lập gia đình trước khi xuất gia tu học. Theo tài liệu lịch sử, Ngài sinh năm 1923 tại Vĩnh Long, Nam Bộ và lập gia đình vào khoảng năm 1942, có một người con gái nhưng cả vợ lẫn con đều qua đời sau đó. Sau biến cố này, Ngài quyết chí đi tu và chính thức xuất gia vào khoảng năm 1944, rồi bắt đầu hoằng pháp và sáng lập Đạo Phật Khất sĩ từ năm 1947 trở đi.

Điều này cho thấy quá trình tu học và phát triển đạo pháp trong lịch sử Phật giáo Việt Nam cũng có sắc thái riêng: có người từng sống đời gia đình trước khi đi vào con đường tu hành, nhưng về sau chọn dâng trọn cuộc đời cho lý tưởng hoằng pháp và phục vụ chúng sinh. Điều ấy phản ánh nhân duyên và hoàn cảnh khác nhau của mỗi bậc xuất gia, chứ không chỉ dựa vào hình thức tu sĩ hay cư sĩ.

Những dẫn chứng ấy cho thấy trong dòng chảy lịch sử Phật giáo Việt Nam, hình thức tu hành có thể khác nhau, nhưng tinh thần phụng sự đạo pháp và hướng thiện cho đời vẫn luôn được gìn giữ.

Những sự khác biệt ấy không nên khiến chúng ta hoang mang hay tranh luận hơn thua, bởi bản chất của Phật pháp không nằm ở hình thức bên ngoài, mà nằm ở sự tỉnh thức của tâm. Một người khoác áo tu chưa hẳn đã thật sự buông bỏ phiền não, và một người sống giữa đời thường cũng chưa chắc đã xa rời đạo.

Trong ánh sáng của chánh kiến, ta học cách nhìn mọi sự bằng trí tuệ và sự hiểu biết rộng mở. Chánh kiến giúp ta thấy rằng các truyền thống tôn giáo đều được hình thành trong những bối cảnh lịch sử và văn hóa riêng. Điều phù hợp ở nơi này chưa chắc đã giống hệt ở nơi khác. Vì vậy, áp đặt một khuôn mẫu

duy nhất cho tất cả mọi truyền thống thường dẫn đến những hiểu lầm không đáng có.

Một vị thầy chân chính không được đo lường chỉ bằng việc họ có hay không có gia đình, mà bằng đời sống đạo hạnh, lòng từ bi và trí tuệ mà họ mang lại cho người khác. Nếu một người sống đời gia đình nhưng vẫn giữ tâm thanh tịnh, hướng dẫn mọi người làm lành lánh dữ, thì công hạnh ấy vẫn rất đáng trân quý.

Ngược lại, nếu một người tuy mang hình tướng tu sĩ nhưng tâm còn vướng mắc danh lợi, thì hình thức bên ngoài cũng khó thể che lấp được sự bất an trong nội tâm.

Phật giáo từ thuở ban đầu đã dạy rằng mọi pháp đều do duyên mà sinh. Con đường tu hành của mỗi người cũng vậy. Mỗi người có một nhân duyên riêng, một hoàn cảnh riêng. Có người thích hợp với đời sống xuất gia nghiêm mật, có người lại thích hợp với con đường tu học giữa đời thường.

Vì thế, khi nghe câu hỏi “Thầy cũng có vợ à?”, thay vì vội vàng phán xét, ta có thể mỉm cười và nhìn sâu hơn vào ý nghĩa của nó. Đó không chỉ là câu chuyện về một cá nhân, mà còn là lời nhắc nhở rằng hiểu biết của con người đôi khi còn hạn hẹp.

Trong tinh thần ấy, người học Phật cần giữ cho mình một tâm thái bình hòa. Không vội tôn sùng, cũng không vội bài bác. Không lấy khuôn mẫu của riêng mình để áp đặt lên người khác. Thái độ đúng đắn nhất là lắng nghe, tìm hiểu và nhìn mọi sự bằng trí tuệ cùng lòng từ bi.

Bởi suy cho cùng, đạo không nằm ở hình tướng, mà nằm ở sự chuyển hóa của tâm. Người tu chân chính là người biết quay về soi sáng nội tâm, giảm bớt tham sân si và đem lại an lành cho cuộc đời.

Khi trí tuệ được thắp sáng trong lòng người, mọi định kiến sẽ tan dần như sương mai trước ánh mặt trời. Và lúc ấy, ta mới thật sự hiểu rằng con đường đạo không phải là chiếc áo mà ta khoác lên mình, mà là ánh sáng tỉnh thức lặng lẽ tỏa ra từ tâm hồn mỗi con người.

THẦY CŨNG CÓ VỢ À

Chiều nay nghe một câu hỏi

Thoảng qua như gió bên đời

“Thầy tu sao còn duyên nợ

Có vợ như người thế gian?”

Nghe xong lòng không trách cứ

Chỉ cười lặng lẽ bình an

Bởi người đâu hiểu cho thấu

Nhân duyên muôn nẻo đạo vàng.

Ngày xưa Thái tử cao sang

Cũng từng sống giữa cung vàng

Có nàng Da-du-đà-la

Có con La-hầu-la ngoan.

Một đêm trăng mờ lặng lẽ

Ngài rời cung điện nhân gian

Tìm đường thoát vòng sinh tử

Mở ra ánh đạo vô vàn.

Đạo đâu nằm trong hình tướng

Hay ở chiếc áo trên thân

Tu là quay về soi sáng

Giữa đời rũ sạch bụi trần.

Có người bước đường xuất thế

Có người sống giữa hồng trần

Miễn lòng hiền lương thanh tịnh

Đều là đi giữa đường chân.

Xá Lợi Phất cùng Mục Kiền Liên

Xưa kia cũng giữa thế nhân

Gặp Phật bừng lên trí tuệ

Bỏ đời tìm lối thoát thân.

Đại Ca Diếp cùng Diệu Hiền

Hai người đồng phát tâm thiền

Buông duyên vợ chồng năm cũ

Cùng đi tìm đạo bình yên.

Có người nhân duyên chưa dứt

Trở về cuộc sống nhân gian

Hoàn tục không là tội lỗi

Miễn tâm ngay thẳng đoan trang.

Giữa đời vợ chồng con cái

Vẫn gieo hạt giống từ bi

Sống đời lương thiện chân thật

Đạo vàng vẫn sáng tâm kia.

Khắp nơi tôn giáo trên đời

Giáo sĩ cũng có gia đình

Hồi giáo imam vẫn thế

Tin Lành mục sư chung tình.

Do Thái giáo rabbi đó

Cũng sống trọn vẹn gia đình

Nhưng lòng phụng sự tín ngưỡng

Vẫn soi sáng đạo quang minh.

Nhật Bản nhiều thầy như thế

Gia đình vẫn giữ đạo tâm

Thiền tông, Tịnh Độ, Nhật Liên

Sống đời thanh thản âm thầm.

Tây Tạng có dòng truyền thừa

Lạt-ma vẫn có gia đình

Nhưng lòng hoằng dương chánh pháp

Như đèn soi sáng quang minh.

Đạo không nằm nơi hình tướng

Cũng chẳng ở chuyện vợ chồng

Đạo là tâm người tỉnh thức

Sáng lên giữa cõi hư không.

Nếu lòng hiểu ra chân lý

Mọi điều nhẹ tựa mây bay

Nghe câu “Thầy cũng có vợ?”

Chỉ cười… gió thoảng qua đây.

Bởi người hiểu sâu đạo pháp

Sẽ không vướng mắc hình hài

Ánh tâm thanh lương tĩnh lặng

Mới là chân đạo muôn đời.